Opbouwwerk in Rotterdam

Deze website biedt een terugblik op een aantal episodes uit de historie van het opbouwwerk in Rotterdam. Op de site worden gedigitaliseerde praktijkbeschrijvingen en documenten verzameld, met overzichten van ontwikkelingen in het werk in de afgelopen vijftig jaar.

De opbouwwerker was de afgelopen decennia een bekende verschijning in Rotterdam. Hij/zij was in bijna elke wijk te vinden in ‘de buurtwinkel’ van wijkorgaan of bewonersorganisatie, de uitvalsbasis voor acties en activiteiten in de wijk. De opbouwwerker was vraagbaak en had de taak om bewonersinitiatieven te ondersteunen en stimuleren. De opbouwwerker moest ook zorgen voor het goed en open functioneren van de bewonersorganisatie en contacten onderhouden met gemeentelijke diensten, instellingen en woningcorporatie.

De documenten op deze site geven een beeld van ontwikkelingen in het werk vanaf eind jaren 60 tot begin 2000. Een periode met ingrijpende en verwarrende maatschappelijke ontwikkelingen, van de democratiseringsbeweging in de jaren 70 tot de opkomst van Fortuyn in het begin van deze eeuw.

Hoofdstuk 1 Demokratisering, opbouwwerk in de jaren 60 en 70.

Het Rotterdamse opbouwwerk ontstaat in de jaren 60, met de ‘sociaal wijkopbouworganen’ in naoorlogse wijken waarin bestuurders van verenigingen en instellingen zich organiseren, naast de wijkraden met vertegenwoordigers van politieke partijen.

Begin jaren 70 gaan bewoners van oude wijken protesteren tegen de sloop van hun  wijk. De aktiegroepen zorgen voor een omslag in het beleid, in 1974 start de stadsvernieuwing met medezeggenschap van bewoners. Bewoners krijgen het recht op ondersteuning door zelf gekozen deskundigen, opbouwwerkers sluiten zich aan.

Hoofdstuk 2 Opbouwwerk en bewonersorganisaties in de jaren 80

Het opbouwwerk verbindt zich medio jaren 70 en in de jaren 80 met bewonersorganisaties in oude wijken en met het programma ‘bouwen voor de buurt’. Stadsvernieuwing wordt een democratiseringsproces, opbouwwerkers gaan werken in opdracht van bewoners.

Hoofdstuk 3 Veranderende bevolking.

De komst van groepen immigranten vanaf de jaren 60 zet het samenleven in buurten onder druk. Opbouwwerkers proberen Turkse en Marokkaanse bewoners te betrekken bij bewonersorganisaties en ondersteunen zelforganisaties van migranten. Ze proberen een verstandhouding te bewerkstelligen tussen oude en nieuwe bewoners.

Hoofdstuk 4 Campagnes en straatgroepen (in de maak) documenteert de jaren 90 – 2000, waarin de opbouwwerker een onafhankelijk adviseur wordt van bewonersinitiatieven in de wijk. De opbouwwerker gaat opereren vanuit de positie van ‘derde’, tussen bewonersgroepen en instanties en stimuleert campagnes, straatgroepen en opzoomer-acties.

Hoofdstuk 5 Overzicht van Steiger, vakblad voor de Rotterdamse wijken, dat verschijnt in de periode 1989-1995 met reportages van bewonersacties en discussies over stadsvernieuwing, onveiligheid en sociale vernieuwing.

Hoofdstuk 6 Digitale ‘reprint’ van Opbouwwerk in uitvoering, serie praktijkbeschrijvingen uit 1988-1996 met het motto: hoe zet ik als opbouwwerker een probleem om in een georganiseerd initiatief.

Het Instituut Opbouwwerk Rotterdam IOR gaat in 1987 op in het Rotterdams instituut bewonersondersteuning RIO, de fusie van opbouwwerk en bewonersondersteuners (extern deskundigen en sociaal begeleiders in de stadsvernieuwing). Nieuwe loten worden migrantenopbouwwerkers, werkgelegenheidscoördinatoren en medewerkers beheer. Wijkteams variëren van één opbouwwerker met administratief ondersteuner tot 4 à 6 beroepskrachten, afhankelijk van de stadsvernieuwingsproductie.

De gemeenteraad besluit in 1990, met het einde van stadsvernieuwing en projectgroepen in zicht, in de hele stad deelgemeenten in te stellen. Het RIO houdt in 1995 op te bestaan.

De volkshuisvestingondersteuning vindt een plek in het Steunpunt Wonen (later Urbannerdam), bewonersondersteuners beginnen voor zichzelf of gaan werken bij gemeente, deelgemeente of woningcorporatie.

De financiering van het opbouwwerk wordt per 1996 overgeheveld naar de deelgemeenten, die de regie krijgen over wijkwelzijn, wijkbeheer en bewonersparticipatie. Deelgemeenten richten nieuwe welzijnsinstellingen op waarin ook het opbouwwerk wordt ondergebracht.

De verschillende sociale disciplines worden in 2014 ondergebracht in sociale wijkteams. De functie ‘opbouwwerker’ verdwijnt uit het sociale beleid, de opbouwwerker wordt ‘sociaal werker’ of sociaal ondernemer.

Vanaf 1994 stimuleert Opzoomer Mee het Opzoomeren in Rotterdam, met jaarlijkse campagnes, uitwisseling van ‘gangmakers’ uit Opzoomerstraten en spraakmakende manifestaties. Opzoomer Mee neemt het stokje over van het opbouwwerk en viert in 2019 haar vijfentwintigste verjaardag.

De website Opbouwwerk in Rotterdam beoogt een vehikel te zijn voor een terugblik van opbouwwerkers, bewoners en samenwerkingspartners op de recente sociale geschiedenis van Rotterdam en op de rol van het opbouwwerk daarin.

De site wordt gaandeweg geproduceerd in de periode 2016-2019. De laatste aflevering verschijnt najaar 2019.

Bij het schrijven kan ik putten uit mijn ervaring met opbouwwerk als voormalig directeur van het Instituut Opbouwwerk Rotterdam IOR. De reconstructie van de historie baseer ik zo veel mogelijk op documenten. Ik word als redacteur begeleid met kritisch commentaar van de oud opbouwwerkers Nel ten Boden, Ton Huiskens, Johan Janssens, Jan Vaessen en Rieks Westrik. De Rotterdamse oud-burgemeester en socioloog Bram Peper gaf stimulerend commentaar op de teksten.

De website is ontwikkeld door Erik Lindenburg Lindenburg-IT-Plus.

Anne van Veenen (redacteur)